Om løsningsforslaget: Dette er rettleiande løsningsforslag laga av eksamenssett.no. For kvar oppgåve gir vi ei rettleiing med tips til tilnærming, og for éi oppgåve viser vi eit fullstendig eksempelsvar. Hugs at det finst mange gode måtar å løyse oppgåvene på.
Løsningsforslag – Norsk sidemål VG3 Høst 2023
Eksamen: NOR1268 | Dato: Hausten 2023 | Læreplan: LK20
Oppgåve 1 (kortsvar, 200–250 ord)
Oppgåve: Gjer greie for nokre særtrekk ved språket i dei vedlagde tekstane. Bruk relevant fagspråk og døme frå vedlegga.
Vedlegg 1: «Resteplassen», utdrag frå episode 2, sesong 1 av tv-serien VGS
Vedlegg 2: «15 dagar igjen», utdrag frå episode 1, sesong 3 av tv-serien 19
Tips til tilnærming:
- Begge vedlegga er dialogar frå ungdomsseriar som viser talemålsvariasjon hos unge i dag.
- Kodeveksling: Begge tekstane har innslag av engelsk i norsk tale. I VGS brukar karakterane heile engelske vendingar som «For real, I'm not a scammer» og forsterkarar som «literally a babe». I 19 dukkar slangord som «lowkey» og «chillern» opp i daglegtalen.
- Multietnolekt/kebabnorsk: I 19 ser vi innslag av fleirkulturelt ungdomsspråk: lånord frå arabisk («walla»), nytt bruk av tiltaleformer («bror») og slang for kvit person («gora»).
- Uformelt talespråk: Begge tekstane har uformelle trekk som samantrekningar, forkortingar og slang.
- Identitetsmarkør: Språket i begge tekstane markerer tilhøyring til bestemte ungdomsgrupper. I VGS markerer engelskinnslaga tilhøyring til ein trendy, urban ungdomskultur. I 19 markerer multietnolekten tilhøyring til eit fleirkulturelt ungdomsmiljø.
Eksempelsvar (kortsvar, nynorsk):
Dei to vedlagde tekstane er dialogar frå ungdomsseriane VGS og 19, og begge viser talemålsvariasjon blant unge i Noreg i dag. Eit tydeleg fellestrekk er kodeveksling mellom norsk og engelsk. I VGS seier Cassy mellom anna «For real, I'm not a scammer» og «You are literally a babe», medan det i 19 vert brukt uttrykk som «lowkey». Dei engelske innslaga fungerer som identitetsmarkørar og signaliserer tilhøyring til ein moderne ungdomskultur.
Samstundes skil tekstane seg frå kvarandre i typen språkleg variasjon. I 19 ser vi trekk frå det som vert kalla multietnolekt, eit talemål som har oppstått i fleirkulturelle bymiljø. Her finn vi lånord frå arabisk som «Walla» og slanguttrykk som «gora» (kvit person) og «bror» brukt som tiltalemåte. Dialogen tematiserer også sjølve språkbruken: når ein gut rettar uttalen av eit stadnamn, vert det opplevd som ein språkleg dominanshandling – noko som viser at språk og identitet heng tett saman.
Begge tekstane har eit uformelt språkleg register med korte replikkar, ufullstendige setningar og talespråksnære former. Språket speglar korleis ungdom i dag blandar ulike språklege ressursar for å uttrykkje kven dei er og kva gruppe dei høyrer til.
Vanleg feil: Mange skriv om innhaldet i tv-utdraga (kva som skjer) i staden for å analysere språket. Oppgåva ber deg gjere greie for språklege særtrekk. Bruk fagomgrep som kodeveksling, multietnolekt, sosiolekt og idiolekt presist. Ein annan feil er å ikkje skilje mellom dei to utdraga -- VGS viser engelskpåverka ungdomsspråk, medan 19 viser multietnolekt. Vis at du ser forskjellen og kan forklare kvifor ulike ungdomsmiljø utviklar ulike språklege trekk.
Oppgåve 2 (langsvar)
Oppgåve: Dei vedlagde tekstane set fokus på fattigdomsproblematikk i to ulike tidsperiodar. Samanlikn form og innhald i tekstane og reflekter over dei i lys av den kulturhistoriske konteksten dei er skrivne i.
Vedlegg 1: «Karens jul» av Amalie Skram (1885), utdrag
Vedlegg 2: «Elena og Sofie» av Maria Lavik, frå Vi, dei fattige (2021), utdrag
Tips til tilnærming:
- Kontekst: «Karens jul» er naturalistisk litteratur frå 1885. Naturalismen ville vise dei undertrykte si røyndom utan å forskjønne. «Elena og Sofie» er moderne reportasjelitteratur/sakprosa frå 2021.
- Form: Skram bruker skjønnlitterær form (novelle) med dialog og ein allvitande forteljar. Lavik bruker sakprosa (reportasje) med eg-forteljar og observasjonar frå verkelegheita.
- Innhald: Begge tekstane skildrar kvinner i fattigdom som kjempar for å overleve. Karen er ei ung tenestejente i 1880-talets Christiania utan nettverk. Elena er ei einsleg mor i 2020-talets Oslo som nyttar velgjerande organisasjonar.
- Samanlikning: Trass i over hundre år mellom tekstane, finst det likskapar: kvinner som er avhengige av andre sin velvilje, mangel på økonomisk tryggleik, og eit samfunn som ikkje fullt ut fangar opp dei svakaste.
- Refleksjon: Korleis har velferdssamfunnet endra vilkåra for fattige? Kva er likt og ulikt? I 1885 fanst det ikkje velferdsstat; Karen er avhengig av einskildpersonar. I 2021 finst det eit sikkerheitsnett, men Elena er likevel avhengig av velgjerande organisasjonar.
Sentrale punkt å ta med:
- Sjanger og form: Novelle (Skram) vs. reportasje/sakprosa (Lavik). Dialog vs. skildring. Fiktiv vs. verkeleg person.
- Språk: Skram bruker eit eldre, munnleg prega språk med dialektinnslag som speglar Karens sosiale klasse. Lavik bruker eit moderne, nynorsk sakprosaspråk med detaljar som skapar nærleik.
- Naturalism vs. dokumentarlitteratur: Begge tradisjonane vil avdekkje sosial urett, men med ulike verkemiddel. Skram bruker fiksjon for å skape empati; Lavik bruker verkelege historier.
- Fattigdom då vs. no: Karen har ingen rettar og er avhengig av madam Olsen. Elena har velferd, men lever likevel i fattigdom og er avhengig av matutdelingar og veldedige organisasjonar.
- Verdigheit: Begge kvinnene kjempar for å halde på verdigheita. Karen nektar å gå til fattigvesenet. Elena seier ho er «ferdig med skamma» (Lavik 2021).
Vanleg feil i samanlikning: Mange samanliknar berre innhaldet (begge handlar om fattigdom) og gløymer formen. Skram skriv naturalistisk novelle med allvitande forteljar og dramatisk handling -- Karen er eit offer for arv og miljø. Lavik skriv dokumentarisk sakprosa med eg-forteljar og observasjonar frå verkelege liv. Denne sjangerskilnaden er ikkje tilfeldig: naturalismen brukte fiksjon for å avsløre sosial urett, medan moderne dokumentarlitteratur brukar verkelege historier. Vis at du forstår korleis sjangervalet påverkar bodskapen.
Oppgåve 3 (langsvar)
Oppgåve: Skriv ein fagartikkel der du gjer greie for tematikken i vedlegga og drøftar korleis språkbruk kan henge saman med kven som har makt i eit samfunn.
Vedlegg 1: Jeg er ikke polakken din av Ewa Sapieżyńska (2022), utdrag
Vedlegg 2: Olaug Bollestad. Snakk sant om livet av Kjersti Mjør (2021), utdrag
Vedlegg 3: De kaller meg ulven av Zeshan Shakar (2022), utdrag
Tips til tilnærming:
- Fagartikkel: Sakleg tone, tydeleg struktur med innleiing, hovuddel og avslutning. Vis til kjelder.
- Tematikk i vedlegga: Alle tre tekstane handlar om korleis språk kan brukast til å inkludere eller ekskludere. Sapieżyńska skriv om korleis aksent kan brukast til å diskriminere. Trekk inn relevante poeng frå dei andre vedlegga.
- Språk og makt: Drøft korleis dei som beherskar «riktig» språk får makt og tilgang, medan dei som snakkar annleis vert marginaliserte. Trekk inn omgrep som sosiolekt, standardspråk, språkleg kapital (Bourdieu), språknormer.
- Fleire perspektiv: Drøft både korleis språk kan brukast til å undertrykke (t.d. å avvise nokon pga. aksent) og korleis språk kan brukast til å frigjere (t.d. å ta tilbake eigarskapet til sin eigen identitet).
Sentrale punkt å ta med:
- Språkleg kapital: Bourdieu sitt omgrep om korleis språkleg kompetanse fungerer som ein form for makt og status i samfunnet.
- Standardspråk og avvik: Dei som snakkar «riktig» (standardisert) språk, får lettare tilgang til maktposisjonar. Aksent, dialekt og sosiolekt kan fungere som ekskluderingsmekanismar.
- Sapieżyńska sin erfaring: Kollegaen meinte ho ikkje burde representere organisasjonen på grunn av aksenten hennar. Spørsmålet om kvifor ein polsk aksent er meir stigmatiserande enn ein fransk aksent.
- Drøfting: Er det rettferdig at folk vert vurderte etter korleis dei snakkar? Korleis kan ein motverke språkleg diskriminering? Kva ansvar har samfunnet?
Vanleg feil i fagartikkel: Mange skriv ein fagartikkel som om det var eit essay -- personleg og reflekterande. Ein fagartikkel skal ha ein sakleg tone, tydeleg struktur med innleiing, hovuddel og avslutning, og vise til kjelder. Bruk fagomgrep som «språkleg kapital» (Bourdieu), «standardspråk», «sosiolekt» og «domenetap» for å vise at du meistrar feltet. Drøft frå fleire sider: språk kan både ekskludere og frigjere.
Oppgåve 4 (langsvar)
Oppgåve: Tolk den vedlagde teksten. Bruk omgrep frå retorikken.
Vedlegg: «Naturen forsvinner, men vi får det ikke med oss» av Peter Øygard Oma (kronikk, NRK Ytring, 22.01.2023)
Tips til tilnærming:
- Retorisk analyse: Oppgåva ber eksplisitt om å bruke «omgrep frå retorikken». Du må analysere den retoriske situasjonen og appellformene.
- Retorisk situasjon: Avsendar (Peter Øygard Oma, friluftsrådgivar), mottakar (norsk offentlegheit), formål (å gjere folk medvitne om endringsblindheit og naturtap), kontekst (NRK Ytring, offentleg debatt om miljø).
- Kairos: Teksten er publisert i ei tid med aukande merksemd rundt klima og naturkrise.
- Etos: Oma presenterer seg som «friluftsrådgivar» i Norsk friluftsliv, noko som gjev fagleg autoritet. Han bruker også personlege anekdotar frå barndommen, noko som gjev personleg etos.
- Patos: Dei personlege minnene om fiske og ski skapar nostalgi og sorg over det som er tapt. Oma (2023) personifiserer trusselen ved å skildre endringsblindheita som ei nærverande, lurande og hånleg kraft – eit biletspråk som vekkjer både uro og avsky.
- Logos: Fakta og tal: villmarka utgjorde halvparten av Noreg, i dag berre om lag 11,5 prosent; ressursforbruket per innbyggjar er nær dobla sidan 1980. Referansar til FNs naturpanel.
Sentrale punkt å ta med:
- Hovudargument: Vi lid av «shifting baseline syndrom» (endringsblindheit) – kvar generasjon bruker si eiga barndomsnatur som standard for kva som er normalt, og legg difor ikkje merke til det gradvise naturtapet.
- Oppbygging: Teksten startar med personlege anekdotar (patos), introduserer omgrepet «endringsblindheit» (logos), presenterer fakta om naturtap, og avsluttar med ein appell til handling.
- Verkemiddel:
- Personifisering: Oma (2023) framstiller endringsblindheita som ei usynleg, lurande kraft som spottar oss i skuggen – ei besjeling som gjev abstrakte mekanismar menneskelege trekk.
- Retoriske spørsmål som bryt opp argumentasjonen og inviterer lesaren inn
- Kontrastar: Fortid vs. notid, villmark vs. utbygging
- Ironi: kronikkforfattaren refererer ironisk til den utbreidde haldninga om at landet har så rikeleg med natur at ein kan ofre noko – ein logikk teksten avviser.
- Avslutning: Teksten endar med eit personleg og framtidsretta perspektiv – håpet om å skape nye naturminne med eigne barn. Dette appellerer til patos og gjev ein optimistisk undertone trass i det alvorlege temaet.